Κώστας Ορφανίδης: Η ύδρευση της πόλεως Καβάλας

Το παρακάτω κείμενο προέρχεται από το βιβλίο του Κώστα Ορφανίδη:
«Ιστορικά και Τοπωνυμικά της Καβάλας», Δημοτική Βιβλιοθήκη Καβάλας, σελ. 109-112, Καβάλα 1997.

Η Καβάλα από την παλιά εποχή, σαν πόλη με μικρό πληθυσμό, είχε εξασφαλισμένη την υδροδότηση της από τις πλούσιες πηγές της Παλιάς Καβάλας, από την οποία το νερό κυλούσε με φυσική ροή μέχρι το ακρωτήριο του συνοικισμού της Παναγίας, που υψωνόταν απότομα και σχημάτιζε έναν οχυρό μικρό λοφίσκο, από στεριά και από θάλασσα.
Το νερό έφτανε μέχρι το λαιμό, πριν αρχίσει να υψώνεται το έδαφος, από την περιοχή της Παλιάς Καβάλας, με πήλινους σωλήνες ακάλυπτους, πολλούς από τους οποίους βρήκε ο καθηγητής αρχαιολόγος αείμνηστος Γ. Μπακαλάκης κατά το μήκος της διαδρομής. Οι σωληνώσεις αυτές υποστηριζόταν και από διπλό τείχος σε όλο το μήκος του.
Η προμήθεια του νερού γινόταν εκεί στο λαιμό γιατί τα τεχνικά μέσα της εποχής δεν επέτρεπαν την πορεία του προς το ύψος του συνοικισμού.
Παλαιότερα μάλιστα λέγεται ότι το ύψωμα της Παναγίας αποτελούσε νησί, έτσι όπως τα χαμηλά σημεία από την πλευρά της Αγίας Βαρβάρας μέχρι την σημερινή παραλία και τον ναό του Αγίου Νικολάου, βρεχόταν από την θάλασσα. Στις εκσκαφές γύρω από τον ναό αυτό βρισκόταν πάντα παχύ στρώμα άμμου.
Στη Βυζαντινή εποχή το έργο αυτό με επισκευές υδροδοτούσε την πόλη. Κατά την τουρκοκρατία, όταν ο Ιμπραήμ πασάς, πρώτος Βεζίρης του Σουλτάνου Σουλεϊμάν του Β’, μεγάλωσε την πόλη και την κόσμησε με ιδιωτικά και δημόσια οικοδομήματα, σχολεία κλπ, η ανάγκη του νερού, που ήταν πάντα λιγοστό, μέσα στην πόλη, έγινε μεγάλη και τότε αποφάσισε την οικοδόμηση του μεγάλου έργου με τις «Καμάρες», σ’ όλο το μήκος του λαιμού και σε ύψος 75 περίπου μέτρα, με τρεις σειρές τόξα (Καμάρες).
Σε ανασκαφικές εργασίες, ο καθηγητής Γ. Μπακαλάκης αναφέρει ότι παρατηρήθηκαν ίχνη από το υδραγωγείο της παλιάς και της Βυζαντινής εποχής, ακριβώς κάτω από τα σημεία του σημερινού υδραγωγείου (Καμάρες) και υποστηρίζει ότι το υδραγωγείο της βυζαντινής εποχής και της τουρκοκρατίας έφτανε μέχρι του σημείου εκείνου.
Τα έργα αυτά του Ιμπραήμ έγιναν γύρω στο 1530.
Στην κορυφή του τεράστιου κτίσματος υπάρχει διπλό τείχος για προστασία και μέσα απ’ αυτό το νερό κυλά προς την πόλη με φυσική και πάλι ροή. Με τον τρόπο αυτό υδροδοτήθηκαν με άφθονο νερό το Φρούριο, τα σχολεία, τα άλλα κτίρια, τα τζαμιά, οι λουτρώνες καθώς και ολόκληρος ο συνοικισμός με πέντε κοινόχρηστες πετρόχτιστες βρύσες, δίπλα στις εισόδους της πόλεως, με την τεχνική της εποχής εκείνης.
Υπήρχαν όμως και πολλά τοπικά και ιδιωτικά φρέατα μέσα στην πόλη για την άνετη και ασφαλή προμήθεια του νερού από τους πολίτες σε περίπτωση ανάγκης.
Στα 1886 περνά από την περιοχή μας ο ταγματάρχης του μηχανικού του ελληνικού στρατού Νικόλαος Σχοινάς, με εντολή του Υπουργείου των Στρατιωτικών, λόγω επικειμένων και προβλεπομένων στρατιωτικών γεγονότων και καταγράφει τα όσα θα ενδιέφεραν το στράτευμα για την Βόρειο Ελλάδα. Για το θέμα της υδρεύσεως γράφει:
«Εντός του Φρουρίου και εκ πηγής κειμένης πλησίον της Παλαιάς Καβάλας, απεχούσης δ’ εντεύθεν δύο ώρας μετοχετεύεται ύδωρ δι’ υδραγωγικών γεφυρών. Ταύτας καθώς και το τείχος ανεσκεύασεν ο Ιμπραήμ πασάς, όστις έκτισε τέμενος, λουτρόν και αγοράν. Προς τούτοις υπάρχουσιν εντός του φρουρίου και φρέατα, ών όμως το ύδωρ δεν είναι πόσιμον».
Στα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας γίνονται μικρές βελτιώσεις στο δίκτυο της ύδρευσης. Η παλιά πόλη εξακολουθεί να υδρεύεται από τις πηγές της Παλιάς Καβάλας και του παλιού υδραγωγείου με κάποια φρεάτια του οχυρού που όμως δεν έχουν πόσιμο νερό, και η τεχνική υπηρεσία του Βακουφιού σκέπτεται να βελτιώσει το δίκτυο διανομής με νέες βρύσες ακόμα από το 1909, ενώ η νέα πόλη η οποία χτίζεται μετά το 1864, στο κέντρο και στα δυτικά εξυπηρετείται από φρεάτια κάτω από το δρόμο Καβάλας-Δράμας και την μικρή Δεξαμενή και από την στέρνα του Βήξ, στα Ποταμούδια, που το νερό της όμως δεν είναι πόσιμο.
Το 1912 ο Χεδίβης της Αιγύπτου προγραμματίζει να δαπανήσει 25.000 λίρες για να συμπληρώσει τα δίκτυα.
Σκέπτεται να μεταφέρει νερό από δυτικά, από το τσιφλίκι «Βασιλάκι», για να αντιμετωπιστεί η λειψυδρία.
Όμως οι προθέσεις δεν εκτελούνται σε έργα γιατί επέρχονται τα πολεμικά γεγονότα. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι και ο πρώτος ευρωπαϊκός πόλεμος. Τα έργα αναβάλλονται για το μέλλον και πέφτουν στην ευθύνη των ελληνικών Αρχών, μετά την οριστική απελευθέρωση.
Στην επιστράτευση του 1915, επιστρατεύεται ο υγιεινολόγος γιατρός Α.Ε. Τσακαλώτος, στο Τμήμα Υγιεινής και Προφυλάξεως του Δ’ Σώματος Στρατού, που είχε έδρα την Καβάλα. Στο λίγο χρονικό διάστημα που έμεινε εδώ, συγκέντρωσε στοιχεία και πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας των περιοχών Καβάλας, Ελευθερουπόλεως και Ελευθερών.
Αφού αναφέρει ότι τα ληξιαρχικά βιβλία του Δήμου, κρατούνται κατά τρόπο που θα ζήλευαν και πολλοί μεγάλοι Δήμοι της χώρας από τον συνάδελφο του γιατρό Μερτζίδη, (πρόκειται για τον συγγραφέα Σταύρο Μερτζίδη, που είχε υπηρετήσει Αρχίατρος στον τουρκικό στρατό και μας έδωσε στα βιβλία του πολλές χρήσιμες πληροφορίες για την ιστορία του τόπου), προχωρά στις παρακάτω πληροφορίες, σχετικά με την ύδρευση της πόλεως:
Η ύδρευσις των ομογενών συνοικιών γίνεται ευτυχώς δια σιδηροσωλήνων, του ύδατος μεταφερομένου δι’ αντλίας από φρεάτων, κειμένων παρά τους πρόποδας του λόφου και προς τα αριστερά της οδού Καβάλας-Δράμας, εν θέσει Καρά-Ορμάν (προφανώς πρόκειται για το Κιουτσούκ-Ορμάν, το οποίο συγχέει με το Καρά-Ορμάν ο συγγραφέας), εις δεξαμενήν καλώς εκτισμένην εις ικανόν ύψος και καλώς επιτηρουμένην, εκείθεν του ύδατος διανεμομένου εις την πόλιν. Η ποσότης του ύδατος ατυχώς όμως είναι ελαχίστη.
Εν τούτοις μικραί αμέλειαι γίνονται πρόξενοι μεγάλων πολλάκις κακών. Ούτως υφίσταται παλαιόν υδραγωγείον, το καλούμενον «Βήξ», εκ του ονόματος του ιδιοκτήτου, δι’ ού κυκλοφορεί ύδωρ χρησιμοποιούμενον αποκλειστικώς και μόνον δι’ άρδευσιν.
Το υδραγωγείον του τουρκικού συνοικισμού, οφείλεται και τούτο εις την γενναιοδωρίαν του Χεδίβου (Αίγυπτος). Επεσκέφθην τούτο μετά του μηχανικού των κτημάτων αυτού κ. Βίντορυ. Η από της Δεξαμενής μέχρι του άκρου της συνοικίας διοχέτευσις του ύδατος είναι καλή γινομένη δια σωλήνων σιδηρών ικανής διαμέτρου (30 m.m.). Η Δεξαμενή του ύδατος είναι καλώς κατασκευασμένη και καθαρά. Αλλά από της πηγής, απεχούσης περί τα έξι χιλιόμετρα (Παλαιά Καβάλα), μέχρι της Δεξαμενής ταύτης η διοχέτευσις γινομένη δι’ οχετού, ευρισκομένου αμέσως υπό την επιφάνειαν του εδάφους και υποκειμένου εις παντίας βλάβας ως εκ της διόδου εκείθεν διαβατών, φορτηγών αμαξών κλπ. πολύ απέχει του να είναι κανονική υφισταμένη μολύνσεις κατόπιν τοπικών ρηγμάτων του οχετού τούτου.
Επί τουρκοκρατίας η οδός αυτή ήτο απλή τότε δίοδος, γενομένη χάριν τον οχετού τούτον και δεν επετρέπετο η διάβασις δι’ αυτής. Αλλ’ επί της μακροχρονίου βουλγαροκρατίας μετετράπη εις οδόν και ατυχώς η κατάστασις αντή εξηκολούθει και επί της ελληνικής Διοικήσεως.
Το όλον υδροληπτικόν σύστημα της Καβάλας λέγεται ότι επρόκειτο, λόγω της μικράς ποσότητος του ύδατος των υπαρχόντων υδραγωγείων να συμπληρωθεί δια μεταφοράς υδάτων εκ της θέσεως «Βασιλάκι, δαπάναις και πάλιν του Χεδίβου. Το μη εκτελεσθέν τούτο σχέδιον βεβαίως θέλουσιν αναλάβη ή ο Δήμος ή η Κυβέρνησις, εν καταλλήλω στιγμή, ένεκα της ανυπόφορου λειψυδρίας της πόλεως».
Μέσα στα Αρχεία του Ιμαρέτ Καβάλας, μεταξύ χαρτών και σχεδίων, υπάρχουν και 16 περίπου σχέδια με τα νερά της Καβάλας, που δείχνουν το παληό και το νέο σχέδιο ύδρευσης της χερσονήσου, που συντάσσονται από το 1909-1911 από τον Ε. Βίντορυ, και τη διευθέτηση των πηγών στη θέση Βασιλάκι (Τεκίρ Μπουνάρ) α.ε.
Με την ευκαιρία αυτή έχουμε να τονίσουμε ότι για τα Αρχεία αυτά του Ιμαρέτ θα πρέπει να ενδιαφερθούν οι τοπικοί και κρατικοί φορείς της Καβάλας και να περιέλθουν στην πόλη στην οποία ανήκουν και περιέχουν πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία της, και να αποδοθούν στα εδώ Γενικά Αρχεία του Κράτους, τώρα που όπως ακούστηκε, πρόκειται να πωληθεί το Ιμαρέτ και να περιέλθει στα χέρια ιδιωτών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
ΕΥΘ. ΠΕΠΟΥ: Η ιστορική πορεία της υδροδότησης της Καβάλας. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ 10.12.1996-15.12.1996.
Γ. ΜΠΑΚΑΛΑΚΗ: Το παρά την Χριστούπολιν τείχισμα. Αθήνα 1938. «Ελληνικά». Απόσπασμα εκ του τόμου Ι» τεύχος 2.
ΑΙΜΙΛΙΑ ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ: Η πόλη-λιμάνι της Καβάλας 1391-1912.
ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΧΟΙΝΑ: Οδοιπορικοί σημειώσεις Μακεδονίας και Ηπείρου. Εντολή του Υπουργείου των Στρατιωτικών.  Αθήνα 1886, Σελίδα 458.
ΚΩΣΤΑ ΟΡΦΑΝΙΔΗ: Η Καβάλα γύρω στα 1530. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ 27.2.1992.

Εφ. «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» 3/1/1997